Қазіргі жаһандану заманында мәдениетаралық байланыстың рөлі артып, жеке тұлғаның әлеуметтік-мәдени және лингвомәдени құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі өзекті болып отыр. Осы орайда, әлем әдебиетінің бестселлерлерін оқу үдерісі студенттерге өзге мәдениеттің болмысын, дүниетанымын тануға және рухани байланыс орнатуға мүмкіндік беретін басты құралға айналуда.

Лингвомәдени құзыреттілік – бұл адамның дербес іске асыра алатын жеке интегралды қасиеті. Ол тек тілдік нормаларды білуді емес, мәдениет туралы терең білім жүйесіне негізделген және белгілі бір ұлттық тілде жүзеге асырылатын ерекше қабілетті танытады. Бұл құзыреттілік практикалық іс-әрекет барысында арнайы іскерліктер мен дағдыларды қолдануды, сондай-ақ сол тілде сөйлеушілердің коммуникативті мінез-құлқын реттейтін мәдени құндылықтарды терең игеруді қамтиды.

Ғылыми дереккөздер мен әдістемелік зерттеулерге сүйенсек, лингвомәдени құзыреттілік бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше құрамдас бөліктен тұрады. Оның кеңейтілген құрылымын келесідей жүйелеуге болады:Лингвистикалық және тілдік компонент: Тіл туралы теориялық білімді жүйелеу және коммуникация барысында тілдік бірліктерді мақсатқа сай дұрыс таңдай білу қабілетімен сипатталады.Сөйлеу және дискурсивті компонент: Нақты қарым-қатынас мақсатына сәйкес сөйлеу іс-әрекетін ұйымдастыру және тиісті әлеуметтік ортада қабылданған прагматикалық ережелерді орынды қолдануды қамтамасыз етеді.Әлеуметтік-лингвистикалық компонент: Контекстке, коммуникацияға қатысушылардың әлеуметтік рөлдеріне (мәртебесіне) және сөйлесу мақсатына қарай тілдік формаларды құбылтып, түрлендіріп қолдану шеберлігі.

Тілдік немесе мәдени білімнің жетіспеушілігі туындаған жағдайда, вербалды (сөздік) және вербалды емес (ым-ишара, контекст) стратегиялар арқылы олқылықтардың орнын толтыру және қарым-қатынасты үзіп алмай жалғастыру икемділігі. Лингвотанымдық және мәдениеттанушылық компонент: Ұлттық-мәдени бірліктер арқылы нысаналы тіл елінің тарихы, дәстүрі мен тұрмыс-салты туралы ақпаратты игеруді, сондай-ақ өзіндік мәдениет пен өзге мәдениетті өзара салыстыра талдай білуді қалыптастырады. Әлеуметтік-мәдени құзыреттілік – мәдениетаралық байланыс негізіЛингвомәдени дайындықтың өзегін әлеуметтік-мәдени құзыреттілік құрайды. Бұл студентке мәдениаралық қарым-қатынастың тең құқылы және лайықты қатысушысы болуға мүмкіндік беретін білім мен тәжірибе жиынтығы. Осы құзыреттілік аясында студенттер мақсатты түрде келесі дағдыларды иеленеді:Біріншіден, оқытылатын тіл елінің әлеуметтік-мәдени маркерлеріне еркін бағдарланады. Екіншіден, шынайы коммуникация барысында туындауы мүмкін әлеуметтік-мәдени кедергілерді (мәдени шокты) алдын ала болжап, оларды ойдағыдай жоя алады. Үшіншіден, өзге мәдени қоғамдастық өкілдерінің салт-дәстүрлеріне, құндылықтар жүйесіне және өмір сүру стиліне үлкен құрметпен қарауға дағдыланады.Бұл үдерісте тіл жай ғана таңбалар жүйесі емес, тірі әлеуметтік-мәдени құбылыс ретінде қарастырылады. Мұнда сыпайылық формалары, амандасу-қоштасу этикеттері, халықтық даналық өрнектері болып табылатын мақал-мәтелдер мен идиомалар ерекше рөл атқарады.

Белгілі отандық ғалым С.Құнанбаеваның тұжырымдамасына сәйкес, әлеуметтік-мәдени құзыреттілік тұлғаның бойында өзге әлемнің бейнесі мен концепті ретінде «екінші когнитивті сананы» қалыптастырады. Бұл деңгейге өту студенттің механикалық түрде жай ғана сөз жаттауы емес, сол тіл арқылы берілетін терең мағыналар мен мәндерді, яғни өзге әлемнің өзіндік бейнесін іштей түсініп, қабылдауын білдіреді.

Шет тілдік әлем бейнесін құрайтын терең мағыналар деңгейіне көтерілу.Тілдік санадан когнитивті санаға өту үдерісі студенттің бойында «екінші тілдік тұлғаның» белгілерін дамытуға мүмкіндік береді. Мұндай тұлға өзге мәдениеттің өкілі ретінде ақпаратты түпнұсқада қабылдап, өзіндік таным елегінен өткізуге қабілетті келеді.

Лингвомәдени құзыреттілікті қалыптастырудың ең тиімді әрі нәтижелі құралдарының бірі –  әлем әдебиеті бестселлерлерін оқу үдерісіне енгізу болып табылады. Бестселлер – бұл тек жоғары сатылымға ие туынды ғана емес, сонымен бірге жаһандық оқырманның үлкен сұранысы мен қызығушылығын тудырған, заманауи құндылықтарды бейнелейтін бірегей өнер туындысы. Халед Хосейнидің «Батпырауық қуған бала», Джоан Роулингтің «Хәрри Поттер» фэнтези топтамасы немесе Пауло Коэльоның «Алхимик» философиялық романы сияқты әлемдік деңгейдегі танымал шығармалар қазіргі таңда қазақ тіліне тікелей аударылып жатыр. Бұл үрдіс студенттердің әлемдік мәдени мұраларға өзінің ана тілінде қол жеткізуіне, сонымен қатар тілдік таным көжігін кеңейтуіне зор мүмкіндік береді.

Мұндай жаһандық туындыларды оқыту білім алушылар тұлғасының жан-жақты дамуына тікелей ықпал етеді. Студенттер шығармалар желісі арқылы өзге халықтардың сан ғасырлық салт-дәстүрін, күрделі тарихы мен ішкі құндылықтар жүйесін танып қана қоймай, бүкіл адамзат баласына ортақ жаһандық проблемаларға үн қоса бастайды. Ең бастысы, бұл үдеріс оқырманға өз мәдениеті мен өзге әлем мәдениеті арасындағы ішкі ұқсастықтар мен өзіндік айырмашылықтарды терең зерделеп, объективті талдау жасауға көмектеседі.

Студенттердің бойында лингвомәдени танымды жүйелі дамыту үшін оқу үдерісінде заманауи әдістемелік тәсілдерді кешенді түрде қолдану қажет. Бұл бағытта келесі төрт әдістемелік модель ерекше тиімділік танытады:

1.     Лингвокультурологиялық талдау: Бұл тәсіл көркем мәтін құрамындағы лингвокультуремаларды, яғни мәдени маркерленген арнайы тілдік бірліктерді анықтауға бағытталады. Студенттер шығармаларда кездесетін өзекті идиомаларды, метафоралар мен символдарды талдау арқылы сол тілде сөйлеушілердің әлемді қалай қабылдайтынын, ұлттық ділдің ерекшелігін түсінеді және құндылықтарды өзара салыстыруға мүмкіндік алады.

2.          Проблемалық оқыту технологиясы: Сабақ барысында арнайы «проблемалық жағдайлар туғызу» арқылы студенттердің интеллектуалды белсенділігін арттыру көзделеді. Мысалы, көркем шығарма кейіпкерінің қайшылықты іс-әрекетін белгілі бір мәдени контекст аясында бағалау немесе туындаған мәдени кедергілерді жоюдың тиімді жолдарын іздеу білім алушының сыни ойлау қабілетін шыңдайды.

3.     Аналитикалық оқу: Шет тілді немесе аударма мәтінді оқу — лингвомәдени ақпаратты қабылдаудың бастапқы нүктесі. Аналитикалық оқу үдерісінде студенттер туындының жазылу кезеңіндегі тарихи, әлеуметтік және мәдени ерекшеліктерді жан-жақты зерделейді. Нәтижесінде, жинақталған білімді мәтіннің жалпы мағыналық және мазмұндық схемасына біріктіру дағдысы қалыптасады.

4.     Компаративистік тәсіл: Ұлттық әдебиет пен әлем әдебиетін өзара сабақтастыра, салыстырмалы түрде қарастыру студенттердің дүниетанымына кеңістік сыйлайды. Айталық, Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Лев Толстойдың немесе Рабиндранат Тагордың шығармаларындағы ортақ гуманистік идеяларды өзара шендестіре талдау студенттің рухани деңгейін жаңа биікке көтереді.

Ұсынылып отырған әдістемелік модельдің түпкі мақсаты — білім алушы тұлғасында жоғарыда аталған «екінші тілдік тұлға» черталарын толыққанды қалыптастыру. Осы жүйелі дайындықтың нәтижесінде болашақ мамандар келесідей маңызды біліктерге ие болады:

Білім алушылар түрлі әлеуметтік-мәдени контекстерде кәсіби және тұлғааралық міндеттерді еш қиындықсыз шеше алатын деңгейге жетеді. Сонымен қатар, шынайы қарым-қатынас барысында туындауы мүмкін мәдениетаралық түсініспеушіліктер мен кедергілерді алдын ала болжап, оларды оңтайлы реттеуді үйренеді. Ең бастысы, өзге мәдениет өкілдерінің өмір сүру салтына, сан алуан салт-дәстүріне үлкен құрметпен және жоғары толеранттылықпен (төзімділікпен) қарау қалыптасады.

Қорыта айтқанда, әлем әдебиеті бестселлерлерін оқыту — студенттерді тек көркем ақпаратпен сусындатып қана қоймайды. Бұл бағыт — жас буынның жаһандық мәдени қауымдастыққа бейбіт интеграциялануына, ұлттық құндылықтарын сақтай отырып рухани кемелденуіне жол ашатын маңызды идеологиялық әрі тәрбиелік құрал қызметін атқарады.